Suriye Dosyası: Manda Sonrası Dönem vs Suriye Arap Cumhuriyeti

Bağımsız Suriye Devleti’nin Kurulması

İkinci Dünya Savaşı yıllarında henüz Fransız Mandası olan Suriye Devleti, İngiliz ve Amerikan desteğini almak, Fransa’ya karşı bağımsızlık adına verdikleri diplomatik mücadelede onları da yanlarında görebilmek amacıyla Mihver Devletlere karşı savaş ilan etti. Devlet Başkanı Şükri El-Kuvvetli’nin yaptığı bu hamle İngiltere ve Amerika ile arasındaki bağları kuvvetlendirirken masada da Fransızlara karşı gücünü arttırmıştı. Suriye Devleti Manda İdaresine karşı elini güçlendirdiği sırada sivil halkın da bağımsızlık talebi artıyor, ülke çapında Fransız karşıtı gösteriler büyüyordu. Takvim yaprakları 1945 Mayıs’ını gösterdiğinde Fransızlar Suriye’deki asker sayısını arttırmaya ve gösterilere karşı askeri müdahalede bulunma kararı aldılar, bu karar üzerine Şükri El-Kuvvetli İngilizlere çağrı yaparak Fransız askerine karşı İngilizleri Suriye’ye davet etti. Kuvvetli’nin davetinden sonra Ürdün üzerinden Suriye topraklarına giren İngiliz ordusu 1 Haziran 1945 itibariyle Şam’ı işgal ederek Fransız kuvvetlerinin ülkeden geri çekilmesini başlattılar.

Fransız birliklerinin geri çekilmesi ve manda yönetiminin fiilen sona ermesiyle beraber Şükri El-Kuvvetli ülkesinin ABD Büyükelçisi ve Birleşmiş Milletler Misyonunun başkanı olan Faris el-Huri’ye ABD Başkanı Truman ile görüşmesi ve ülkesinin bağımsızlığı konusunu Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ne taşıması talimatı verdi. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 5 daimi üyesi, Suriye Hükümeti’ni dışarıda bırakarak, bir zirve düzenledi ve zirveden çıkan İngilizlerin askerlerini Levant bölgesine çekmesine karşılık Fransızların Suriye ve Lübnan’a bağımsızlık vermesi yönündeki kararla Suriye Arap Cumhuriyeti bağımsızlığını kazanmış oldu.

Suriye Arap Cumhuriyeti

Şükrü El-Kuvvetli, yaşanan gelişmeler ve Suriye’nin bağımsızlığının Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından onaylanmasının ardından 1 Ağustos 1945’te Suriye Ordusu’nun kurulduğunu ve kendisinin Başkomutan olarak atandığını ilan etti. Bu ilanın ardından Kuvvetli, Faris el-Huri’ye Suriye Arap Cumhuriyeti’nin ilk bağımsız hükümetinin kurulması için yetki verdi ve hükümet 24 Ağustos’ta kuruldu. İdari yetkiler yeni hükümete devredilirken Fransızlar 15 Nisan 1946 itibariyle Suriye topraklarından tamamen çekildiler ve 17 Nisan Suriye’nin bağımsızlık günü olarak ilan edildi. Yeni bağımsızlığını kazanan Suriye Arap Cumhuriyeti, 1945 yılında kurulan Arap Birliği Teşkilatı’nın da kurucu üyeleri arasında yer aldı. Bu gelişmelerin hemen akabinde 1948 yılında İngilizlerin de bölgeden çekilmesiyle beraber cereyan eden Birinci Arap-İsrail Savaşı’na da katılan Suriye Arap Cumhuriyeti savaştan istediği sonucu alamayınca Hüsnü el-Zaim liderliğinde gerçekleştirilen bir askeri darbe ile mağlubiyetin sorumlusu olarak görünen Şükri el-Kuvvetli yönetimi görevden uzaklaştırıldı. Taşralı subayların yönetimi ele geçirmesiyle beraber Suriye’de bir siyasi istikrarsızlık ve darbeler dönemi başlamış oldu.

Darbeler ve İktidar Mücadeleleri

Bağımsızlığını yeni kazanmış ve henüz devlet yapısını tam olarak oturtamamış Suriye Arap Cumhuriyeti, 1948 yılına gelindiğinde kendisini Birinci Arap-İsrail Savaşı’nın içerisinde buldu. Savaşa girerken amaç Filistin topraklarında bir Siyonist devletin kurulmasını engellemekti ancak amaca ulaşılamadı ve Arap devletleri mağlup oldular. Hüsnü el-Zaim liderliğinde toplanan ve mağlubiyetten Kuvvetli’yi sorumlu tutan subayların girişimiyle Kuvvetli iktidardan uzaklaştırıldı. Hüsnü el-Zaim’in darbesi, Suriye için ilk askeri darbeydi ancak sonuncusu olmayacaktı. Hüsnü el-Zaim’in darbesini önce Muhammed Sami Hinnavi daha sonra da Edip Çiçekli’nin darbeleri takip etti ve bir yıl içerisinde gerçekleşen 3 askeri darbeden sonuncusunun lideri olan Edip Çiçekli’de 1954 yılında kendisine yönelik bir darbe sonucu iktidardan uzaklaştırıldı. 1954 darbesi sonrasında daha önce manda yönetimi sırasında da devlet başkanlığı yapmış Haşim el-Etasi iktidara gelirken 1954 darbesinin içinde yer alan Komünist ve Baasçı gruplar Suriye siyaseti üzerindeki etkisini arttırıyordu. 1955 yılında yapılan seçimlerle beraber daha önce görevinden askeri darbe ile uzaklaştırılıp Etasi’nin devlet başkanlığına kadar Mısır’da sürgün hayatı yaşayan Şükri el-Kuvvetli bir kez daha Suriye Arap Cumhuriyeti Devlet Başkanı olarak seçildi. Kuvvetli’nin üçüncü başkanlık dönemine sol gruplar ve Baas etkisi damga vuruyordu. Bu grupların etkisiyle, ileride daha detaylı bir şekilde işleyeceğimiz üzere, Mısır ile birleşilerek Birleşik Arap Cumhuriyeti kuruldu. 1961 yılına kadar devam eden birlik Suriye içerisindeki bir askeri darbe sebebiyle dağıldı ve Mısır’dan ayrılan Suriye’de ayrılığa sebep olan devrimi bir sonraki yazıda daha yakından tanıyacağımız Mişel Eflak liderliğindeki Baas Darbesi takip etti.

Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin Kurulması ve Dağılması

Pan-Arabist ve sol gruplar Suriye’nin içinde bulunduğu siyasi istikrarsızlık ortamından da faydalanarak etkisini arttırırken Arap Dünyası’nın bir diğer önemli ülkesi Mısır’ın başına Arap Milliyetçisi ve Sosyalist politikaları ile dikkat çeken Cemal Abdünnasır geçiyordu. İki ülkenin de benzer sosyalist eğilimler izlemesi ve Batı yanlısı politikalar izleyen Irak’a karşı bir blok oluşturma çabası Kuvvetli ve Abdünnasır’ı ortak noktalarda buluşturdu. Bir yandan iki lider ortak politikalar izliyorken bir yandan da başını İngiltere’nin çektiği, ABD’ye yakın politikalar izleyen Bağdat Paktı ülkeleri başta Suriye olmak üzere diğer ülkeler üzerinde baskı kurmaya çalışıyorlardı. Pakt ve Suriye Hükümeti arasındaki gerginlik Türkiye’nin 1957 Eylül’ünde Suriye sınırına asker yığmasıyla zirve noktaya ulaştı. Türkiye’nin bu hamlesine karşılık Mısır’ın da tepkisi gecikmedi ve Cemal Abdünnasır’ın emriyle 1500 Mısır askeri Suriye’nin Lazkiye kentine çıkarma yaparak Bağdat Paktı üye ülkelerine karşı Suriye’nin yanında olduklarını gösterdiler. Aynı yılın ekim ayında Mısır Parlamento Başkanı Enver Sedat, dayanışmanın bir göstergesi olarak Suriye Parlamentosu’nu ziyaret etti ve bu ziyaret iki ülkenin birleşmesi yönünde Suriye Parlamentosundan çıkan kararla sonuçlandı. Bu ilandan sonra Suriye Baas’ı birlik için bir yol haritası hazırladı ve bu haritayı ülkedeki diğer komünist yapılar başta olmak üzere tüm taraflara sundu. Ocak 1956’da Kuvvetli’nin Dışişleri Bakanı’nı Kahire’ye göndermesiyle beraber süreç hız kazandı ve Şubat 1956’da Şükri el-Kuvvetli Kahire’ye gidip Cemal Abdünnasır ile son görüşmeyi yaparak Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin kurulması konusunda mutabık kaldı. Nasır; birliği kabul ederken tek parti sistemini, ekonomik birliği ve Suriye’nin Mısır’ın kurumları ve idari yapısına uyum sağlamasını şart olarak sunmuştu. Yeni kurulan Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin devlet başkanı Cemal Abdünnasır olmuştu. Suriye Baas’ı yeni dönemde Nasır ile uyum içinde çalışacaklarını düşünürken Nasır, Baas Partisi’ni kapatarak muhataplarını büyük bir şoka uğrattı. Baas Partisi’nin kapanmasından sonra Baasçı asker ve politikacılar kendilerini ciddi bir boşlukta hissettiler ve bu durum onları hoşnutsuzluğa sürükledi. Baasçı politikacıların hoşnutsuzluğu, devlet yönetimini tamamen ele alan Nasır’ın Suriyelileri pasivize etmesi ve devlet işleyişinin tamamen Mısır egemenliğinde yürümesi ile doruk noktaya ulaştı. Bu durum sebebiyle Suriye’de gerçekleşen 1961 Darbesi, Suriye’nin Birleşik Arap Cumhuriyeti’nden ayrılmasıyla sonuçlandı.